Kimler için?
Ebeveynler ve bakım verenler
Not: Bu yazıda “ebeveyn” ifadesi; anne, baba, büyükanne, büyükbaba, koruyucu aile ve çocuğun bakımından sorumlu diğer bakım verenleri de kapsayacak şekilde kullanılmıştır.
“16 yaşındaki Deniz son birkaç haftadır telefonunu elinden düşürmüyor. Gülümsüyor, bazen de bir anda morali bozuluyor. Annesi bir şeylerin yolunda gitmediğini hissediyor. Bir akşam Deniz duşa girdiğinde telefonu masanın üzerinde kalıyor. Ekrana yeni bir mesaj düşüyor. Annesinin eli telefona uzanıyor. Sonuçta onun güvenliğinden sorumlu. Ama aynı anda başka bir düşünce beliriyor: “Merakım, onun mahremiyet hakkını ihlal etmeme neden olur mu? Güveni zedelemeden endişelerimi nasıl paylaşabilirim?”
Aslında hak temelli pozitif ebeveynlik genel bir yaklaşım olmasının yanı sıra tam da bu tür anlarda verilen kararlarla, kendimize sorduğumuz sorularla hayat bulur. Çocuğuma yalnızca sürekli korumam gereken bir varlık olarak mı bakıyorum, yoksa kendi hakları, düşünceleri ve gelişen karar verme becerileri olan bir birey olarak mı görüyorum? Ona yalnızca doğru olduğunu düşündüğüm değerleri aktarmaya mı çalışıyorum, yoksa hak sahibi bir insan olarak görüşlerine saygı duymayı, katılımını desteklemeyi ve onurunu gözetmeyi de önemsiyor muyum?
Bu anlayışın temelinde, Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme yer alır. Sözleşmeye göre çocuklar, yalnızca geleceğin yetişkinleri değil, bugün de hak sahibi bireylerdir.
Hak temelli pozitif ebeveynlik, çocuğu yalnızca korunması gereken biri olarak değil, hak sahibi bir birey olarak gören; güvene, saygıya ve güçlü bir ebeveyn-çocuk ilişkisine dayanan bir yaklaşımdır. Bu yaklaşımda açık ve empatik iletişim, çocuğun duygu ve düşüncelerini ifade edebilmesi ve ebeveyni tarafından dinlendiğini hissetmesi ilişkinin temelini oluşturur. Şiddetin hiçbir biçimine yer vermeden, çocuğun onurunu korumayı, görüşlerini dikkate almayı, yaşına ve gelişimine uygun özerkliğini desteklemeyi ve farklılıklarına saygı duymayı esas alır. Aynı zamanda bakım ve yetiştirme sorumluluğunun bakımverenler arasında paylaşılmasını teşvik eder. Amaç, çocuğun yalnızca kurallara uymasını sağlamak değil; kendini güvende, değerli ve kabul edilmiş hissettiği, sağlıklı gelişimini destekleyen bir aile ortamı oluşturmaktır.
Hak temelli pozitif ebeveynliğin temel ilkeleri şunlardır:
- Çocuğu hak sahibi bir birey olarak görmek: Çocuğun onuruna, haklarına ve gelişen kapasitesine saygı göstermek.
- Güvenli bağ ve olumlu ilişki kurmak: Sevgi, güven ve karşılıklı saygıya dayalı bir ebeveyn-çocuk ilişkisini güçlendirmek.
- Açık ve empatik iletişim kurmak: Çocuğun duygu ve düşüncelerini ifade etmesine fırsat vermek, etkin bir şekilde dinlemek ve anlaşılmaya çalışıldığını hissettirmek.
- Şiddetsiz disiplin uygulamak: Fiziksel veya duygusal cezalandırma yerine rehberlik eden, öğreten ve problem çözmeyi destekleyen yöntemler kullanmak.
- Katılımı desteklemek: Çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uygun konularda görüşlerini almak ve karar süreçlerine katılımını teşvik etmek.
- Özerklik ve sorumluluğu geliştirmek: Çocuğun kendi kararlarını verebilmesini desteklerken yaşına uygun sınırlar ve sorumluluklar sunmak.
- Çeşitliliğe ve bireysel farklılıklara saygı duymak: Her çocuğun ilgi alanlarının, ihtiyaçlarının, kimliğinin ve gelişim hızının farklı olabileceğini kabul etmek.
- Bakım sorumluluğunu paylaşmak: Çocuğun bakım ve yetiştirilmesinde ebeveynler ve diğer bakımverenler arasında iş birliği ve ortak sorumluluğu desteklemek.
- Çocuğun yüksek yararını gözetmek: Günlük kararlarda çocuğun güvenliğini, sağlığını, gelişimini ve iyi olma hâlini ön planda tutmak.
Hak temelli pozitif ebeveynlik ne değildir?
Hak temelli pozitif ebeveynlik;
- Çocuğun her istediğini yapmak değildir.
- Sınır koymamak değildir.
- Otoriteyi tamamen çocuğa bırakmak değildir.
Aksine, sevgi, güven ve saygı temelinde net sınırlar koymayı, çocuğun haklarını gözetirken ebeveynin sorumluluklarını da yerine getirmesini ifade eder.
Kısacası, hak temelli pozitif ebeveynlik; çocuğun onuruna saygı duyan, haklarını gözeten, katılımını destekleyen ve şiddetsiz, güvenli bir aile ortamı oluşturmaya çalışan ebeveynlik yaklaşımıdır. Bu yaklaşım, çocukların sağlıklı gelişimini desteklerken öz güven, sorumluluk alma, problem çözme ve demokratik yaşam becerilerinin gelişmesine de katkı sağlar.
Belki de şimdiye kadar her zaman hak temelli pozitif bir ebeveynlik/bakımverenlik yaklaşımı benimsememiş olabilirsiniz ya da farklı durumlarda farklı tepkiler vermiş olabilirsiniz. Bu son derece doğaldır. Ebeveynlik, öğrenilen ve zaman içinde gelişen bir süreçtir; iletişimi güçlendirmek, çocuğun haklarını gözeten daha olumlu bir yaklaşım geliştirmek için hiçbir zaman geç değildir. Aşağıdaki ergenlik döneminden örnek olaylar, günlük yaşamda karşılaşabileceğiniz durumları hak temelli pozitif ebeveynlik bakış açısıyla değerlendirmenize ve kendi yaklaşımınızı gözden geçirmenize yardımcı olabilir.
“Bir baksam ne olur ki?”
“16 yaşındaki Deniz son birkaç haftadır telefonunu elinden düşürmüyor. Gülümsüyor, bazen de bir anda morali bozuluyor. Annesi bir şeylerin yolunda gitmediğini hissediyor. Bir akşam Deniz duşa girdiğinde telefonu masanın üzerinde kalıyor. Ekrana yeni bir mesaj düşüyor. Annesinin eli telefona uzanıyor. Sonuçta onun güvenliğinden sorumlu. Ama aynı anda başka bir düşünce beliriyor: “Merakım, onun mahremiyet hakkını ihlal etmeme neden olur mu? Güvenimizi zedelemeden endişelerimi nasıl paylaşabilirim?”
Hak temelli pozitif yaklaşım:
Annesi telefonu karıştırmak yerine uygun bir zamanda Deniz’le konuşmayı seçiyor. “Son zamanlarda seni biraz dalgın görüyorum. Seni endişelendiren bir şey olursa benimle paylaşabileceğini bilmeni isterim.” diyor. Böylece hem Deniz’in mahremiyetine saygı gösteriyor hem de ihtiyaç duyduğunda yanında olacağını hissettiriyor.
Bu yaklaşımla desteklenen çocuk hakları: Mahremiyet hakkı (Madde 16), çocuğun yüksek yararı (Madde 3) ve gelişen kapasitelere saygı (Madde 5).
“Bu eve giriş saati boşuna mı kondu?”
17 yaşındaki Ege’nin saat 22.00’de evde olması konusunda anlaşmışlardı. Saat 23.00’da kapı çaldı. Ege, “Film beklediğimizden geç bitti, sonra da biraz oyalandık.” dedi.
Babası hem rahatladı hem de sinirlendi. Aklından ilk geçen, “Sen ne yapmaya çalışıyorsun böyle! Saat kaç farkında mısın?“ demekti. Sonra durdu. Asıl istediği şey Ege’nin korkması mıydı, yoksa geç kalacağını haber vermenin neden önemli olduğunu anlaması mı?
Hak temelli pozitif yaklaşım:
Babası önce “İyi olduğuna sevindim.” dedi. Daha sonra sakin bir zamanda, “Geç kalman beni endişelendirdi. Bir dahaki sefere gecikeceğini anladığında bana haber vermeni bekliyorum. Bunun için nasıl bir yol belirleyebiliriz?” diye konuştu. Böylece çocuğunu korkutmadan ve bastırmadan sağlıklı bir yolla iletişimin kapısını açtı.
Bu yaklaşımla desteklenen çocuk hakları: Çocuğun yüksek yararı (Madde 3), görüşlerini ifade etme hakkı (Madde 12) ve gelişen kapasitelere saygı (Madde 5).
“Saçını mora boyatmak istiyorum.”
16 yaşındaki Zeynep yaz tatili başlamadan bakım vereni olan teyzesine, “Saçımın uçlarını mora boyatmak istiyorum.” dedi. Teyzesinin ilk tepkisi, “Kesinlikle olmaz.” demek oldu. Sonra durup düşündü: Bu karar gerçekten sağlığını ya da güvenliğini etkiliyor mu, yoksa benim alışık olmadığım bir tercih olduğu için mi karşı çıkıyorum?
Hak temelli pozitif yaklaşım:
Teyzesini bunu neden istediğini sordu, birlikte geçici saç boyaları hakkında araştırma yaptılar ve sağlık açısından güvenli bir ürün seçerek ortak bir karar verdiler.
Bu yaklaşımla desteklenen çocuk hakları: Görüşlerini ifade etme hakkı (Madde 12), ifade özgürlüğü (Madde 13), çocuğun yüksek yararı (Madde 3) ve gelişen kapasitelere saygı (Madde 5).
“Biriyle çıkıyorum.”
15 yaşındaki Doğa, akşam yemeğinde çekinerek, “Sanırım biriyle çıkmaya başladım.” dedi. Annesi ve babası önce “Bu yaşta sevgili mi olur?” demek istedi.
Sonra kendine şu soruyu sordu: Bu konuşmayı kapatırsam, gelecekte önemli konuları benimle paylaşmaya devam eder mi?
Hak temelli pozitif yaklaşım:
Anne ve babası önce Doğa’yı dinledi. Ona nasıl hissettiğini, bu ilişkinin kendisi için ne ifade ettiğini sordular. Daha sonra sağlıklı ilişkiler, karşılıklı saygı, sınırlar ve rıza üzerine yaşına uygun bir sohbet başlattı. Doğa, annesinin ve babasının kendisini yargılamadan dinlediğini hissetti.
Desteklenen çocuk hakları: Görüşlerini ifade etme hakkı (Madde 12), bilgiye erişim hakkı (Madde 17), çocuğun yüksek yararı (Madde 3) ve gelişen kapasitelere saygı (Madde 5).
Hak temelli pozitif ebeveynlik, mükemmel ebeveyn olmak değil; her gün çocuğunuzun haklarını, ihtiyaçlarını ve gelişimini gözeterek yeniden düşünmeyi ve öğrenmeyi seçmektir. Bazen vereceğiniz küçük bir mola, soracağınız bir soru ya da yargılamak yerine dinlemeyi tercih etmeniz, çocuğunuzla kurduğunuz ilişkinin yönünü değiştirebilir. Unutmayın, ergenlik döneminde en çok ihtiyaç duyulan şey yalnızca sınırlar değil; aynı zamanda güven, saygı ve açık iletişimdir. Çocuğunuzun haklarını gözeten her yaklaşım, onun kendini değerli, güvende ve duyulmuş hissetmesine katkı sağlar. Çünkü güçlü çocuklar, haklarına saygı duyulan ve kendilerini koşulsuz kabul edilmiş hissettikleri ilişkiler içinde büyür.
Kaynakça
UNICEF Türkiye. (n.d.). Çocuk haklarına dair sözleşme. https://www.unicef.org/turkiye/%C3%A7ocuk-haklar%C4%B1na-dair-s%C3%B6zle%C5%9Fme
United Nations Children’s Fund. (n.d.). Positive parenting. UNICEF. https://www.unicef.org/cuba/en/positive-parenting
İHU Comms. (2020, Nisan 17). Zoom Media Talks: Dr. Esra Ercan Bilgiç – Dijital medya, çocuk ve aile: Dijital dünyada hak temelli pozitif ebeveynlik [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=eVqiNoEBDJY
